Literatura dziecięca a inteligencje wielorakie to zagadnienie łączące refleksję z zakresu pedagogiki, psychologii rozwojowej oraz teorii wychowania. W tym kontekście szczególne znaczenie zyskuje teoria inteligencji wielorakich, sformułowana przez amerykańskiego psychologa Howarda Gardnera w latach osiemdziesiątych XX wieku. Stanowi ona jedno z najbardziej wpływowych, a zarazem dyskutowanych ujęć zdolności poznawczych człowieka we współczesnej edukacji.
Gardner zakwestionował dominujące wówczas przekonanie o istnieniu jednej, uniwersalnej inteligencji mierzalnej za pomocą testów ilorazu inteligencji (IQ), proponując w zamian model pluralistyczny, zakładający współwystępowanie wielu względnie niezależnych typów inteligencji. W perspektywie edukacyjnej, w tym także w obszarze, jakim jest literatura dziecięca a inteligencje wielorakie, podejście to otworzyło nowe możliwości interpretacyjne i dydaktyczne.
W myśl tej koncepcji inteligencja nie stanowi jednorodnej dyspozycji umysłowej, lecz jest zespołem potencjałów biopsychologicznych, które mogą być rozwijane w różnym stopniu w zależności od uwarunkowań środowiskowych, kulturowych i edukacyjnych. Gardner podkreślał, że szkoła, a szerzej środowisko wychowawcze, zbyt często faworyzuje kompetencje językowe i logiczno-matematyczne, marginalizując inne formy aktywności poznawczej i twórczej (Gardner 2011).
Choć teoria inteligencji wielorakich spotkała się z krytyką ze strony badaczy wskazujących na jej ograniczone potwierdzenie empiryczne, pozostaje ona ważnym narzędziem heurystycznym w refleksji nad zróżnicowaniem uczniów i potrzebą indywidualizacji procesu dydaktycznego. Jej słabością, jak zauważa m.in. Lynn Waterhouse, jest brak spójnych dowodów neurologicznych i psychometrycznych potwierdzających odrębność postulowanych inteligencji. W tym sensie jej znaczenie polega nie tyle na precyzyjnym opisie struktury inteligencji, ile na przesunięciu akcentu z jednolitego modelu oceniania ku uznaniu różnorodności potencjałów rozwojowych. Taka perspektywa ma szczególne znaczenie w analizie relacji między edukacją a kulturą czytelniczą dzieci.
Literatura dziecięca a inteligencje wielorakie w typologii Howarda Gardnera
Howard Gardner wyróżnił osiem podstawowych typów inteligencji, z których każda przejawia się w odmiennych formach aktywności poznawczej, ekspresji i przetwarzania informacji. Z punktu widzenia zagadnienia literatura dziecięca a inteligencje wielorakie typologia ta pozwala spojrzeć na tekst literacki jako na narzędzie wspierające różne drogi rozwoju dziecka.
Inteligencja językowa (lingwistyczna) to zdolność sprawnego posługiwania się językiem mówionym i pisanym, wrażliwość na znaczenie słów, strukturę wypowiedzi oraz funkcje retoryczne i narracyjne. To właśnie ten typ inteligencji jest najczęściej rozwijany poprzez kontakt z literaturą, choć nie wyczerpuje on potencjału książki dziecięcej.
Inteligencja logiczno-matematyczna oznacza umiejętność rozumowania abstrakcyjnego, dostrzegania zależności przyczynowo-skutkowych, analizowania problemów i operowania symbolami. Jej rozwój może być stymulowany także przez narracje literackie o wyraźnej strukturze logicznej.
Inteligencja muzyczna obejmuje wrażliwość na rytm, melodię, tempo i barwę dźwięku oraz zdolność tworzenia i odtwarzania struktur muzycznych. W literaturze dziecięcej ujawnia się ona przede wszystkim poprzez rytmizację języka, rym i powtarzalność.
Inteligencja przestrzenna wiąże się z myśleniem obrazowym, orientacją w przestrzeni oraz mentalnym operowaniem formą i kolorem. Jej rozwój jest szczególnie widoczny w kontakcie z książką obrazkową.
Inteligencja kinestetyczna (ruchowa) przejawia się w uczeniu się poprzez działanie, kontrolę ruchów ciała i sprawność manualną. W kontekście literatura dziecięca a inteligencje wielorakie znajduje ona odzwierciedlenie w książkach interaktywnych i angażujących dziecko fizycznie.
Inteligencja interpersonalna dotyczy zdolności rozumienia innych ludzi, ich emocji, intencji i motywacji oraz funkcjonowania w relacjach społecznych.
Inteligencja intrapersonalna polega na samoświadomości, refleksyjności i rozumieniu własnych stanów emocjonalnych, co ma istotne znaczenie dla rozwoju emocjonalnego dziecka.
Inteligencja przyrodnicza (naturalistyczna) odnosi się do wrażliwości na świat natury, umiejętności klasyfikowania zjawisk przyrodniczych i zainteresowania relacjami ekologicznymi.
Literatura dziecięca a inteligencje wielorakie jako przestrzeń rozwoju dziecka
W kontekście teorii inteligencji wielorakich literatura dziecięca jawi się jako medium o szczególnym potencjale rozwojowym. Analizując relację literatura dziecięca a inteligencje wielorakie, należy zauważyć, że lektura uruchamia jednocześnie procesy poznawcze, emocjonalne, społeczne i estetyczne (Leszczyński, Zając 2013).
Tekst literacki nie jest jedynie nośnikiem treści, lecz, jak podkreśla Umberto Eco, strukturą otwartą, wymagającą aktywnej aktualizacji przez czytelnika (Eco 1987). W przypadku dziecka oznacza to nie tylko dekodowanie znaczeń językowych, ale także interpretację obrazów, identyfikację z bohaterami i konstruowanie sensu w dialogu z dorosłym pośrednikiem lektury. W tym sensie literatura dziecięca staje się przestrzenią, w której różne inteligencje mogą współistnieć i wzajemnie się wzmacniać.
Wspieranie inteligencji w perspektywie: literatura dziecięca a inteligencje wielorakie
Inteligencja językowa rozwija się poprzez kontakt z tekstami bogatymi stylistycznie, narracyjnie i metaforycznie. Wspólne czytanie, opowiadanie historii własnymi słowami oraz uzupełnianie narracji sprzyja rozwojowi kompetencji językowych. Przykładem są Akademia Pana Kleksa Jana Brzechwy czy Dzieci z Bullerbyn Astrid Lindgren.
Inteligencja logiczno-matematyczna może być wspierana przez literaturę opartą na zagadce i analizie przyczynowo-skutkowej, jak Biuro Detektywistyczne Lassego i Mai Martina Widmarka czy Detektyw Pozytywka Grzegorza Kasdepke.
Inteligencja muzyczna znajduje swoje naturalne pole rozwoju w tekstach rytmicznych i rymowanych, takich jak wiersze Juliana Tuwima i Jana Brzechwy.
Inteligencja przestrzenna aktywizowana jest przez książki obrazkowe, mapy i wyszukiwanki, na przykład Mapy Aleksandry i Daniela Mizielińskich.
Inteligencja kinestetyczna rozwija się dzięki książkom interaktywnym, takim jak Naciśnij mnie Hervé’a Tulleta.
Inteligencje interpersonalna i intrapersonalna są wspierane przez narracje skoncentrowane na emocjach i relacjach, jak seria Basia Zofii Staneckiej czy Wielka księga uczuć Grzegorza Kasdepke.
Inteligencja przyrodnicza znajduje swoje odzwierciedlenie w literaturze przyrodniczej, na przykład w książce Rok w lesie Emilii Dziubak.
literatura dziecięca a inteligencje wielorakie w edukacji
Analiza zagadnienia literatura dziecięca a inteligencje wielorakie pozwala dostrzec książkę dziecięcą jako narzędzie wspierające harmonijny i wielowymiarowy rozwój dziecka. Lektura nie tylko rozwija kompetencje językowe, lecz także stwarza przestrzeń do rozwoju emocjonalnego, społecznego i poznawczego.
Wnioski te mają znaczenie zarówno dla pedagogów i psychologów, jak i dla autorów, ilustratorów oraz wydawców literatury dziecięcej. Teoria Gardnera, mimo kontrowersji, pozostaje inspirującym punktem odniesienia w refleksji nad edukacją czytelniczą i indywidualnymi drogami rozwoju dziecka.
Bibliografia
Eco, U. (1987). Czytelnik modelowy. Pamiętnik Literacki, 78(2).
Gardner, H. (2011). Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences. New York.
Leszczyński, G., Zając, M. (2013). Książka i młody czytelnik: zbliżenia, oddalenia, dialogi. Warszawa.
